Dinin kişisel çıkar için kullanılması, çeşitli cemaatlerde ya da sosyal yapılarda görülen bir olgudur. İnsanların dindarlık görüntüsü üzerinden güven kazanıp, ilişkilerde manipülasyon yaparak para toplayıp sonra dolandırması görülen olaylardandır.

Eğer toplumsal yapıda din gerçek manada eleştirel düşünceyle birlikte algılanmazsa toplumsal hayatta siyaset tarafından güç devşirmek için kullanıldığı görülür.  “Allah adına konuşmak”, toplumu yönlendirmek için güçlü ama tehlikeli bir araçtır.

                                   Mustafa KARAŞAHİN

Allah’a has kılınan din ve onun kitabının hükümleri değişmez, değişen dini sabiteleri kendi yorumuna göre yaşayan insanın dinle ve kitapla ilgili niyetidir.

Din, insanlık tarihinde hem toplum hem de birey için en güçlü anlam inşa etme araçlarından biridir. Bu nedenle dinin anlaşılma biçimine göre toplum ve birey üzerinde olumlu etkileri yanında olumsuz sonuçlarının olması da kaçınılmazdır. 

Bireyler açısından baktığımızda; birey, belirsizlik ve kaos anlarında veya hayatını bilinçli olarak sorguladığında dinî inançları bir “anlam haritası” olarak değerlendirir. “Başıma gelenlerin bir anlamı var mı?”, “Ben kimim?”, “Neden buradayım?” gibi soruların cevabını dinde arar. Korku, yalnızlık, ölüm kaygısı gibi ağır duygular karşısında din, psikolojik bir sığınak hâline gelir. Din, neyin doğru neyin yanlış olduğu konusunda birey için bir referans çerçeve sunar. 

Toplum açısından değerlendirdiğimizde din, toplumu bir arada tutan en güçlü bağlardan biridir. Ortak ritüeller, ortak semboller ve ortak kutsal değerler toplumun birliğini güçlendirir.

Tarihte birçok toplum, yasalar ve normların kabulünü kolaylaştırmak için dinî otoriteyi kullanmıştır. “Allah böyle istiyor.” demek, insanları yönlendirmeyi kolaylaştıran bir etkendir. Toplumsal yardımlaşma, merhamet, infak kültürü gibi dinî öğretiler sosyal dayanışmayı diri tutar.

Siyasetçiler, güçlerini meşrulaştırmak için dinî söylemler kullanabilir. Bu, tarihten günümüze çok sık görülen bir mekanizmadır. Bazı siyasi yapılar, “İtaat dinin gereğidir.” söylemini, toplumsal muhalefeti bastırmak için kullanabilir.

Dinî günlerin, hac/umre organizasyonlarının, dinî hediyeliklerin, yayınların ekonomik değeri vardır. Dinî söylemler sonucunda ekonomi içinde ciddi bir sektör oluşur. Bazı sosyal yapılar veya sivil organizasyon yapıları, yardım toplama ve dağıtma süreçlerini güç ve itibar kazanmak için dinî söylemlere başvurur.

Bazı gruplar, dini kullanarak kendilerine maddi kazanç veya “kutsal liderlik” payesi çıkarabilir. İnsanların boşluklarını, yalnızlıklarını, korkularını istismar ederek bağlılık yaratmak sık rastlanan bir durumdur.

Bütün bu bağlamda bir değerlendirme yapıldığında din, hem birey hem de toplumsal hayatta iyi ve kötü anlamda sonuçlar çıkarabilecek bir güçtür.

Bireysel Olarak Dinin Olumlu ve Olumsuz Sonuçları

Allah’ın varlığının bilinçli kabulü ve özgür iradeyle seçilerek Allah’a has kılınan din anlayışı insan hayatında anlam ve kimlik inşası oluşturmada bir çerçeve sunar. Bireyin kendini tanımasını, varoluşunu anlamlandırmasını ve hayatında bütünlük oluşturmasını;  dua, ibadet ve farklı ritüellerle stres, kaygı, kayıp ve ölüm karşısında bireyin ruhsal dayanıklılığını artırmasını sağlar. İçsel denetimi ve ahlaki sorumluluğu güçlendirerek bireyin “iyi olma” motivasyonunu besler. Tefekkür, nefis muhasebesi gibi yönleriyle insanı içsel olgunluğa taşıyarak kendini aşma ve manevî olarak derinleşmesini sağlar. Bunlar ve benzerleri insan hayatında dinin olumlu yönleridir.

Türkiye bağlamında din, özellikle kültürel hafızanın önemli bir parçasıdır; doğum, ölüm, evlilik, bayram gibi hayat geçişlerinde dinî ritüellerle anlam üretilmesi yaygındır. Deprem vb. travmatik olaylardan sonra insanlar “sabır”, “imtihan”, “kader” gibi dini kavramlarla psikolojik bir anlam çerçevesi kurarak hayata tutunabilmektedirler. Hastanelerde manevî danışmanlık hizmetlerinin yaygınlaşması, insanların moral ve umut ihtiyacına cevap vermesi gibi örnekleri çoğaltmak mümkündür.

Kuralsızlığın kural olduğu bir ortamda pek çok insan, yalan söylememeyi, kul hakkı yememeyi, helal kazanç peşinde koşmayı dini motivasyonlarla sürdürür. Esnafın “harama bulaşmamak için” belli davranışlardan kaçınması ya da zekât/vakıf gibi kurumlarla sosyal adalet anlayışının güçlenmesi bunun en bariz örnekleridir.

Yanlış ya da doğru algılarıyla birlikte tasavvuf geleneği Türkiye’de hâlâ güçlüdür. İnsanların tasavvuf felsefesine yönelmesi, tasavvuf sohbetlerine katılması veya modern şehir hayatında içsel huzur arayışı için manevî eğitimlere yönelmesi bunun tezahürü sayılabilir.

Allah’a has kılınmadan yorumlar üzerinden bir din anlayışı veya özgür iradeyle seçilmemiş bir din anlayışı insan hayatında: Cehennem, günah algısı veya günahkârlık duygusunun yanlış kullanılmasıyla bireyi suçluluk ve çaresizlik içinde bırakmaktadır. Dinî ritüelleri alışkanlıklara mahkûm eden kişilerin, soru sormayı, akıl ve özgür düşünceyi devre dışı bırakmasıyla, eleştirel düşünceyi köreltmesi; bireyin dini “maske” hâline getirerek kendisine saygınlık veya otorite devşirmesi; “Teslimiyet” veya “kader” anlayışının yanlış yorumlanmasıyla bireyin pasifleşerek sorumluluk almaktan uzaklaşması gibi olumsuz sonuçlar da görülmektedir.

Türkiye bağlamında; bazı dini otoritelerin, insanlara “günahkârlık psikolojisi” yükleyerek onları korku üzerinden yönetmesi, küçük çocuklara cehennem anlatılarının abartılı şekilde sunulması; insanların Allah’tan çok, “yanlış bir hocadan” korkar hâle gelmesi de görülen olaylardır.

Yine, “Bu sorular şeytandandır.” yaklaşımıyla, bireyin düşünme becerisinin baskılanması, “Kuran herkes tarafından anlaşılamaz.” anlayışı, gençlerin dini meseleleri sorgulamak istediğinde, aile veya çevre tarafından baskı görmesine neden olmaktadır.

Dinin kişisel çıkar için kullanılması, çeşitli cemaatlerde ya da sosyal yapılarda görülen bir olgudur. İnsanların dindarlık görüntüsü üzerinden güven kazanıp, ilişkilerde manipülasyon yaparak para toplayıp sonra dolandırması görülen olaylardandır.

Özellikle “Kaderin”in yanlış yorumlanması bireylerin pasifleştirmesi sonucunda, yoksulluğu azaltmak için mücadele etmek yerine “nasip” veya “Allah’ın takdiri” denilerek toplumsal adalet mücadelesi hep ertelenmektedir.

Toplumsal Olarak Dinin Olumlu ve Olumsuz Sonuçları

Eğer toplumsal yapıda din gerçek manada eleştirel düşünceyle birlikte algılanırsa toplumsal hayatta; yardım kültürü, infak, komşuluk hukuku gibi öğretilerle topluma güçlü bir dayanışma ruhu kazandırır. Toplumsal normları ahlaki bir çerçeveyle destekler; haksızlık, fesat, zulüm gibi davranışlara karşı bir fren mekanizması oluşturur. Toplumsal ritüeller, bayramlar, dinî semboller, topluma ortak bir kimlik ve aidiyet duygusu verir. Dinî cemiyetler, vakıflar ve gönüllü yapılar sosyal hizmet alanında önemli katkılar sağlar.

Türkiye bağlamında; afet, yoksulluk veya kriz zamanlarında cemaatler, vakıflar ve halk yardımlaşma konusunda büyük rol oynar. Din, adalet ve merhamet gibi kavramları toplumsal vicdana taşır. Bayram ziyaretleri, toplumsal bağları güçlendiren en güçlü fonksiyonlardan biridir. Vakıf kültürü Osmanlı’dan gelen bir gelenektir ve hâlâ modern toplumu besler. Eğitim bursları, hastane yardımları, aşevleri gibi hizmetler birçok dinî vakıf tarafından yapılmaktadır.

Eğer toplumsal yapıda din gerçek manada eleştirel düşünceyle birlikte algılanmazsa toplumsal hayatta siyaset tarafından güç devşirmek için kullanıldığı görülür.  “Allah adına konuşmak”, toplumu yönlendirmek için güçlü ama tehlikeli bir araçtır.

Din, yanlış ellerde, toplumsal özgürlüğü kısıtlamak ve farklı düşünceleri susturmak için kullanılabilir. “Biz ve onlar” ayrımı, mezhepçilik veya dinî kimlik üzerinden dışlama, toplumu parçalayan bir işlev taşır. Dinî yapılar üzerinden: para toplamak, güç ağı oluşturmak, cemaat ilişkileri üzerinden bağımlılık üretmek, sık görülen olumsuz kullanımlardır. Dinî yorumların bilimsel düşünceyle çatışması sağlanarak dinin yanlış yorumlanması toplumda akıl yürütmeyi zayıflatabilir.

Ülkemizde; siyasetin dine sıkça başvurması bilinen bir gerçek. Seçim dönemlerinde dinî sembollerin kullanılması; cami açılışlarının bir siyasi gösteriye dönüşmesi; siyasal hatiplerin ayet ve hadisleri siyasetin içinde manipülatif şekilde kullanması sıradanlaşmıştır.

Bazı mahalle, cemaat veya grup yapılarında din; özellikle kadınlar ve gençler üzerindeki davranışları kontrol etmek için kullanılmaktadır. Kadının giyimi, sosyal hayata katılımı veya eğitim hakkının din adına kısıtlanması da ülkemizin diğer bir problemidir. Tarihsel olarak Sünni-Alevi geriliminin yaşandığı görülmüştür. Cemaatlerin para toplama sistemleri, himmet skandalları, vakıf ve derneklerde şeffaf olmayan mali yapılar olumsuz örneklerdir.

Sonuç ve Değerlendirme

Kitabı değişmeyen ancak onun hükümlerini uygulayan insanların değişen niyetleri doğrultusunda yaşanan din, hem inşa edici hem de yıkıcı bir potansiyele sahiptir. Sabitesi değişmeyen ve Allah’ın koruması altına aldığı Kur’an her dönemin koşullarında yorumlanmıştır. Yapılan ve üretilen bu yorumların kullanım biçimlerinin bazıları bireyleri ya da toplumları inşa etmiş, bazıları yıkıcı bir unsur olmuştur.

Din, Türkiye toplumunun hem bireysel hem toplumsal düzeyde en güçlü belirleyicilerinden biridir. Bu nedenle, bir yandan insanı fıtratına uygun olarak inşa ederken diğer yandan Kur’an’ın temel anlayışından uzaklaştırmaktadır. Toplumu bir arada tutan, adalet ve merhamet gibi değerleri besleyen bir kaynak olarak işlev görürken zaman zaman yanlış ellerde çıkar için manipülasyon, ve ayrımcılık aracına dönüşebilen bir güçtür. Türkiye, dinin bu ikili yüzünün en açık şekilde gözlemlenebildiği toplumsal laboratuvarlardan biridir.

Din, bir sabite olarak toplumu iyileştiren yahut bozan bir güç değildir; toplumu ya da bireyi olumlu anlamda inşa eden veya toplumu olumsuz etkileyen dinin algılanış biçimindeki niyettir. Eğer din Allaha has kılınıp yaşanırsa inşa edici bir güç, eğer çıkar amaçlı yaşanırsa yıkıcı bir güçtür. Dolayısıyla Türkiye’nin ihtiyacı, dini kamusal hayattan dışlamak ya da sınırsızca siyasal alana taşımak değil; dini Allah’a has kılarak, onu akıl, adalet, insan hakları ve toplumsal barış ilkeleriyle uyumlu bir zemine oturtmaktır.

Dinin Allaha has kılınıp bireyi derinleştiren ve toplumu ortak değerlerde buluşturan tarafı uygulandığında istismar için kullanılan bütün alanlar kendiliğinden daralacaktır. Aksi hâlde din, insanın yücelmesini sağlayan bir imkândan çok, güç mücadelelerinin aracı/aparatı olarak kalır.

Türkiye’de yaşayan ve dini Allaha has kılmak niyeti olan insanların görevi, dini siyasetin gölgesinden kurtarıp, insanın hakikat arayışına, aklın berraklığına ve toplumun ortak iyiliğine hizmet ettiği bir dengeye kavuşturmak olmalıdır. Bu denge kurulduğunda, din hem bireyin ruhunu besleyen hem de toplumun ruhunu inşa eden bir güç olarak işlev görecektir.