Günümüzde zaman, saniye, dakika, saat, gün, hafta, ay, yıl birimleri üzerinden, dünyanın kendi etrafında ve güneşin etrafında attığı bir tam tur üzerinden hesaplanan birimler şeklinde ölçülmektedir.
Peki bu birimler hesaplanırken süre nasıl tayin edilmiştir? Yani 1 saniyenin süresi nasıl belirlenmiştir? Ya da 1 dakika neden 60 saniye, 1 gün neden 24 saat?
Bu yazımda tarih yolculuğu yaparak bu sorulara cevap arayacağım. Keyifli okumalar dilerim.
Saatin tarihi
Saat, ilk defa MÖ 4000’lerde Mısır‘da kullanılmaya başlanmıştır. Mısırlılar, Güneş‘in her gün belirli bir düzende doğup battığını keşfetmişti. Bundan yararlanarak güneş saatini icat etmeyi başardılar. Bu saat çeşidinde dik duran bir cismin Güneş’in geliş açısına göre oluşturduğu gölge boyuna bakılarak saat hesaplanıyordu. Ancak güneş saatinin bir eksikliği vardı. Geceleri güneş olmadığından dolayı çalışamıyordu. Bunun üzerine Antik Mısırlılar kum saati ve su saatini icat ettiler.
Birim zamanın tayini
Zamanın ölçü birimi, (Dünya’dan gözlemlenen Güneş‘in tarihsel hareketi temel alınarak hesaplanır. Kısa aralıklar, nefes almak, göz kırpmak veya nabız gibi fizyolojik periyotlar tarafından ölçülür.
Daha sonra Avrupada çeşitli şekillerde kütle ve ağırlıklar kullanılarak zaman birimleri oluşturulmaya çalışılmıştır. Örneğin; sarkaçlı saatlerde 1 metre uzunluğunda bir sarkacın ucuna 1kg ağırlğında bir küre bağlanarak, bir salınımının bir birim olması gibi..
Ancak yine de bir standart oluşturulamamıştır. Genellikle süreler bölge bölge değişmekteydi.
Günümüzde ise saniye, zaman ölçüsü birimidir ve uluslararası birim sistemi (SI) tarafından tanımlanmıştır. Saniye, bir dakikanın 60, bir saatin ise 3600 eşit parçaya bölünmesiyle elde edilir.
Saniyenin tanımı, 1967 yılında kabul edilmiştir ve Cesium-133 (Sezyum) atomunun iki hiperfein seviyesi arasındaki geçiş süresi esas alınarak yapılmıştır. Bu süre, “saniye” olarak tanımlanmıştır ve uluslararası standart saniye olarak kullanılmaktadır.
Sözcük, kökenini Arapça “iki” sayısı olan “isnân”dan almaktadır. Bunun nedeni ise Biruni’nin zaman birimlerini adlandırırken sayısal sıralamalar kullanmasıdır (örneğin, “salise” de “üç” anlamındaki “selâse”den gelmektedir).
1 dakika neden 60 saniye?
Bu sorunun cevabı kesin olmamakla birlikte Sümerlere kadar dayanmaktadır.
Günümüz dünyasında en yaygın olarak kullanılan sayı sistemi ondalıktır (taban 10). Ondalık kullanılmasının sebebi, insanların parmaklarını kullanarak daha kolay saymalarından kaynaklandığı düşünülmektedir. Ancak günü ilk kez daha küçük parçalara bölen medeniyetler, özellikle on ikilik (taban 12) ve altmışlık (taban 60) olmak üzere farklı sayı sistemleri kullanmışlardır. Dolayısıyla asıl soru şudur: Neden 12 lik taban kullanılmış?
Bir elimizdeki parmakların (başparmak hariç) üzerinde toplam 12 tane boğum bulunur. 5 parmak 12 ile çarpıldığında 60 sayısı elde edilir. Bu da hesaplamalarda kolaylık sağlar.
60 sayısının avantajları
-İki elle sayılacak en büyük sayı
-2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60 sayılarına kalansız bölünebilen bir sayıdır
-10 tane böleni olan daha küçük bir sayı da yoktur.
-Sümerlilerde tekrarlayan basamaklı kesir kavramı bulunmazdı.
60 sayısının kalansız bölünebilmesi sayesinde; yarım, çeyrek ve üçte bir gibi kavramları kalansız hesaplayabiliyorlardı. Bu da bölüşmede ve mimari hesaplamalarda büyük kolaylık sağlıyordu.
Günümüzde de bir dakikanın 60 saniye, 1 saatin 60 dakika olması, günün de 12 saatlik 2 periyoda bölünmesi buradan gelmektedir.1 yılın 12 aylık döngüsü de bununla doğrudan alakalıdır.
Kronolojik sıra
Yazımı kullanılan saatlerin kronolojik sırası ile bitirmek istiyorum.
1-Güneş saatleri
2-Su saatleri
3-Kum saatleri
4-Ateş saatleri
5-Mekanik saatler
6-Atom saatleri