İsmail Ev

Kur’an’da “iman edenler ve salih amel işleyenler” ifadesi yaklaşık 60 yerde birlikte geçer. Bu tekrar, imanla eylem arasında kopmaz bir bağ olduğunu gösterir. Salih amel kavramı, Arapça “s-l-h” kökünden gelir; “ıslah etmek”, “düzeltmek”, “uygun hale getirmek” anlamlarına sahiptir. Nitekim salih amel, sadece bireysel anlamda ibadet değil; aynı zamanda toplumsal hayatı düzeltici eylemler bütünüdür.
İhsan ise, daha çok bireyin içsel niyetiyle ve güzellikle ilişkilidir. “Allah’ı görüyormuşçasına ibadet etmek” şeklinde tanımlanan ihsan, Kur’an’da ve hadislerde bireyin kalbî yönünü geliştirmesi bağlamında geçmektedir. Ancak günümüzde salih amel ile ihsan kavramlarının birbirinin yerine kullanılması; dinin toplumsal sorumluluk ve müdahale boyutunu geri plana itmekte, bireysel ahlaka indirgemektedir.

Salih amel ile ihsan kavramlarının birbiriyle karıştırılması, bireylerin ve toplumun yükümlülüklerinin netlikten uzaklaşmasına neden olur. Salih amel, toplumu ıslah eden, düzen kurucu ve sorumluluk yüklü fiilleri kapsarken; ihsan, bireysel düzlemde daha çok gönüllülükle yapılan iyiliklere işaret eder. Bu farkın göz ardı edilmesi, özellikle kamu yönetimi ve sosyal adalet bağlamında, yükümlülüklerin gönüllü tercihlermiş gibi algılanmasına yol açmaktadır. Kur’an’da sıkça geçen salihat kavramı, bir toplumun bozulmaya yüz tutmuş yapısını düzeltmeye yönelik kolektif görevleri de içine alır. Bu bağlamda, ‘Siyaset, esasında bir ibadettir. Ya ibadet temizliğinde yapılır yahut yapılmaz.’ (Aykut Edibali) ifadesi, siyasal faaliyetin bu sorumluluk düzleminde ele alınması gerektiğini ortaya koyar.

1. KAVRAMSAL ARKA PLAN: SALİH AMEL VE İHSAN’IN DİLSEL VE TEOLOJİK ANALİZİ

Salih amel, Kur’an’da hem bireysel hem de toplumsal düzeltici faaliyetleri kapsayan bir eylem alanıdır. “Salaha” fiilinden türeyen bu kavram, sözlükte uzlaşmak, düzeltmek, yararlı hale getirmek anlamlarına gelir. Bu yönüyle salih amel, sadece bireysel ibadetleri değil; kamu düzenine katkı sağlayan her türlü girişimi de kapsar. Nitekim Kur’an’da “salihat” çoğul formuyla geçer ve bu, eylemlerin sürekliliğini ve çeşitliliğini ima eder.

İhsan ise, Arapça “hüsn” kökünden gelir ve güzellik, iyilik, lütuf anlamlarını taşır. Hadis-i Cibril’de “ihsan, Allah’ı görüyormuş gibi ibadet etmektir” şeklinde tarif edilmiştir. Bu yönüyle ihsan, daha çok bireyin niyeti, kalbi hali ve içtenliği ile ilgilidir. Salih amel bir sorumluluk, ihsan ise bir fazilettir. Ancak bu iki kavramın yer değiştirmesi, özellikle modern bireycilik ortamında, kamu sorumluluğunun ihmal edilmesine neden olmaktadır.

2. SALİH AMELİN FARZ-I KİFAYE YÖNÜ VE KAMUSAL SORUMLULUK

Klasik fıkıh literatüründe farzlar ikiye ayrılır: farz-ı ayn ve farz-ı kifaye. Farz-ı ayn, her bireyin kişisel olarak yerine getirmekle yükümlü olduğu görevleri ifade ederken; farz-ı kifaye, bir topluluk tarafından yerine getirildiğinde diğer bireylerden düşen kolektif sorumluluklardır. Salih amel, birçok bağlamda farz-ı kifaye hükmü taşır. Örneğin; adaletin tesisi, yoksulların korunması, kamusal şeffaflık, zulmün engellenmesi gibi konular, bireysel değil kolektif yükümlülüklerdir.

Asr Suresi’nde geçen “insanlık hüsrandadır” uyarısı, sadece bireyin ahiret kurtuluşuna değil, toplumsal çöküş tehlikesine de dikkat çeker. Müminlerin birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye etmesi, sadece bireysel öğüt değil; kamusal müdahale görevidir. Bu bağlamda “salih amel işlemek”, yalnızca ahlaki olmak değil, adil bir toplumu inşa etmektir.

3. İHSANIN BİREYSELLEŞMEYE ETKİSİ VE TOPLUMSAL İZOLASYON

Modern dini anlatım, bireyin kalbine ve niyetine odaklanırken, sosyal eylemin önemini ikinci plana itmektedir. İhsan kavramı bu anlamda yanlış yorumlandığında, toplumsal mücadele yerine içsel huzuru önceleyen pasif bir dindarlığa yol açmaktadır. Hâlbuki salih amel, adalet için ayağa kalkmayı, yanlış olana itiraz etmeyi ve hatta gerektiğinde kamu politikalarına yön vermeyi gerektirir.

Bu bağlamda ihsanın bireysel niyete hapsedilmesi, kişisel ahlakı yüceltirken kamusal sorumluluğu göz ardı eden bir din anlayışını beslemektedir. Oysa Kur’an, iyiliği emretmeyi, kötülüğü engellemeyi (emr-i bi’l-ma’ruf, nehy-i ani’l-münker) toplulukların görevi olarak tanımlar.

4. KAMU YÖNETİMİ VE İSLAM HUKUKU PERSPEKTİFİNDEN SALİH AMEL

“İbadet niyeti ile yapılan Siyaset, Amel-i Salih’in Şahıdır.” – Cuma Nacar

İslam kamu hukuku açısından salih amel, sadece fertlerin değil; kamu otoritesinin de yükümlülüğündedir. Devlet, mazlumun hakkını korumak, gelir dağılımını adil kılmak ve temel hakları güvence altına almakla yükümlüdür. Bu bağlamda, zekatın kurumsallaşması, sadakanın organize edilmesi, adaletin tesisi salih amel kapsamında kurumsal sorumluluklardır.

Kamu yönetimi disiplininde ise, hizmet etiği, şeffaflık, katılımcılık ve hesap verebilirlik gibi ilkeler; aslında salih amel fikrinin seküler formülasyonlarıdır. Laik sistemlerde bu ilkeler kamusal denetimle sağlanırken, İslam hukukunda bu görev doğrudan ümmetin üzerine farz-ı kifaye olarak yüklenmiştir. Bu fark, sorumluluğun kutsallığı ve ahiret bilinci ile daha da derinleşir.

SONUÇ

Salih amel, bireysel ibadetlerin ötesine geçen, kamu ve toplum yararına düzenleyici sorumluluklar içeren çok katmanlı bir kavramdır. İhsan ise güzel niyet ve bireysel ahlakla ilgilidir. Bu iki kavramın yer değiştirmesi, dinin toplumsal ve politik yönünün ihmaline yol açmaktadır. Bireyin sorumluluklarını yalnızca ahlaki iyilikle sınırlaması, kamusal sorunlara müdahale etmemesi anlamına gelir.

Dolayısıyla, salih amel kavramının yeniden kamusal sorumluluk bağlamında ele alınması, hem İslam hukukunun hem de çağdaş kamu yönetimi yaklaşımlarının bir gereğidir. Bu yaklaşım, Asr Suresi’nin işaret ettiği ‘hüsrandan kurtuluş’un anahtarıdır.

KAYNAKÇA

– Kur’an-ı Kerim (Elmalılı, Diyanet, Öztürk Mealleri karşılaştırmalı)
– Cürcani, et-Ta’rifat.
– İbn Manzur, Lisanu’l-Arab.
– M. Hamidullah, İslam’a Giriş.
– M. Said Ramazan el-Buti, Fıkıh Usulü.
– Yusuf el-Karadavi, İslam’da Farz-ı Kifaye Kavramı.
– Sönmez, M. (2021). Kamu Etiği Açısından İslam Hukuku. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi.
– Kocaoğlu, M. (2019). Kamu Yönetimi ve Dini Sorumluluklar. Kamu Yönetimi Araştırmaları.